Afrika Sağlık Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi

COVİD-19'da Bulaş

28.04.2020

COVID-19’DA BULAŞ

Feride İrem Şimşek*

*İstanbul Medeniyet Üniversitesi Tıp Fakültesi 3. sınıf öğrencisi

       SARS-CoV-2’nin ortaya çıkış nedeni hala araştırılmaktadır. Araştırmalarda Huanan Deniz Ürünleri Toptan Satış Pazarı’nda yasadışı olarak satılan vahşi hayvanlar kaynak olarak belirtilmiştir.(1) Eldeki veriler, virüsün kökeninin tabii bir hayvan kaynağı olarak yarasaları düşündürmektedir; fakat insan-yarasa arasında yakın temasın kısıtlı olduğu düşünüldüğünde henüz saptanamayan ara bir konak varlığından da şüphelenilmektedir. Yapılan araştırmalarda Huanan Deniz Ürünleri Toptan Satış Pazarı’nın kaynak olarak rol oynamasında, enfekte bir insanın virüsü pazara getirdiği, virüsün pazar çevresinde çoğalarak yayıldığı varsayımı da ihtimaller dahilindedir.(2)

  

       Solunum yolları enfeksiyonları değişik boyutlardaki damlacıklarla yayılmaktadır: damlacıklar >5-10 μm çapında olduğu zaman solunum yolu damlacıkları, ≤5μm çapında olduğunda ise damlacık çekirdeği olarak sınıflandırılmaktadır.(3) COVID-19 esas olarak damlacık yoluyla bulaşmaktadır. Çin’deki 75,465 vakanın analizinde hava yolu ile bulaş rapor edilmemiştir.(4)

       Enfekte bir insanla yakın temas kuran (1 metre içinde) bir kişi potansiyel olarak enfekte kişinin damlacıklarına maruz kalır.(5) Enfekte kişiden damlacıklar; öksürme, hapşırma veya konuşma yoluyla etrafa saçılabilir. Bu damlacıklar burun ve ağızda yer edinerek temasta bulunan kişi tarafından solunup akciğerlere ulaşabilir.(6) Ayrıca hasta bireylerden öksürme ya da hapşırma yoluyla saçılan damlacıklara diğer kişilerin temas etmesi sonrasında ellerini ağız, burun veya göz mukozasına götürmesi ve temas etmesi ile indirekt olarak da bulaşmaktadır.(1)

       Hava yolu ile mikroorganizmalar, ≤5μm çapında parçacıklar ile uzun süre boyunca 1 metreden daha uzak mesafeye ulaşabilmektedir. Aerosol oluşturan tedaviler (örneğin endotrakeal entübasyon, bronkoskopi, nebulizatör tedavi yönetimi, entübasyon öncesi manuel ventilasyon, hastayı prone pozisyona getirmek, hastayı ventilatörden ayırmak, non-invaziv pozitif basınçlı ventilasyon, trakeostomi ve kardiyopulmoner resüsitasyon) gibi özel koşullarda hava yolu ile bulaş da COVID-19 için mümkün olabilir.(5)

       COVID-19’un intestinal enfeksiyon yaptığına ve feçeste bulunma potansiyeli olduğuna dair bazı kanıtlar olsa da fekal-oral bulaşa dair kesin kanıtlar henüz mevcut değildir.(5,7)

       Maternal-fetal vertikal bulaşı araştırmak için yapılan bir çalışmada COVID-19 testi pozitif 33 annenin yalnızca 3 tanesinin bebeğinde test pozitif saptanmış olup konu ile ilgili kesin bir kanıya varmak henüz mümkün değildir.(8)

       COVID-19’un sivrisinekler aracılığıyla bulaştığına dair herhangi bir kanıt yoktur.(9)

       Asemptomatik kişilerin solunum yolu salgılarında virüs tespit edilebilmekle beraber bulaşın esas kaynağı hasta bireylerdir.(1) Bunun yanında semptomatik dönemden 2 gün önce de bulaşın tespit edildiği vakalar mevcuttur.(10) Bu bulaşta solunum sistemindeki viral yükün rol alabileceği öne sürülmektedir.(11) Çin’deki olguların epidemiyolojik özellikleri incelendiğinde ortalama inkübasyon süresinin 5-6 gün (2-14 gün) olduğu, bazı vakalarda bu sürenin 14 güne kadar uzayabildiği gözlenmiştir. COVID-19’un bulaştırıcılık süresi net değildir. Semptomatik dönemden 1-2 gün önce başlayıp semptomların kaybolmasıyla sona erdiği düşünülmektedir.(1)

       Koronavirüsler genel olarak dış ortama çok dayanıklı olmayan virüslerdir. Ortamın nem ve sıcaklığı, dışarı atıldığı organik maddenin miktarı, kontamine ettiği yüzeyin dokusu gibi faktörlere göre değişen bir dayanma süresi söz konusudur.(1) Koronavirusler ile ilgili yapılan 22 farklı çalışmanın analizinden metal, cam, plastik yüzeylerde 9 güne kadar varlığını sürdürebildiği; ancak yüzey dezenfeksiyon ajanları (%62-71 etanol, %0.5 hidrojen peroksit, %0.1 sodyum hipoklorit ) ile etkili bir şekilde bir dakika içerisinde inaktive edilebildiği gösterilmiştir.(12) Yapılan başka bir çalışmada  SARS-CoV-2 varlığını en uzun süreyle plastik ve paslanmaz çelikte göstermiş olup yarı ömrü sırasıyla 6.8 ve 5.6 saattir. 30°C ve üzeri sıcaklıklarda bu sürelerin kısalabildiğine dair kanıtlar mevcuttur.(13) Hava ne kadar sıcak ve güneşli olursa olsun COVID-19 bulaş potansiyeli taşır. Hava sıcaklığının yüksek olduğu ülkeler de COVID-19 pozitif vakalar rapor etmiştir.(9)

       COVID-19 salgınından ölen insanların bedenlerinden bulaşa yönelik kesin bilgiler bulunmamaktadır. Eğer ölüm enfeksiyon periyodunda gerçekleşmiş ise akciğerler ve diğer organlar hala aktif virüs içeriyor olabilir. Bu organlarla temas olacaksa hava yolu ile bulaş önlemleri alınmalıdır.(14)

       Cansız yüzeylerdeki aktivite süresi yorumlanırken bulaşta sadece virüsün aktivitesinin devam etmesi değil, temasın süresinin de önemli olduğu unutulmamalıdır. Bugün için COVID-19’un bulaştırıcılık süresi ve dış ortama dayanma süresi net olarak bilinmemektedir.(1)

Kaynakça

1. T.C. Sağlık Bakanlığı. COVID-19 (SARS-CoV-2 Enfeksiyonu) Rehberi. Bilim Kurulu Çalışması. 2 Nisan 2020

2. WHO. Coronavirus,Virus origin,Reducing animal-human transmission of emerging pathogens,Origin of SARS-CoV-2. 26 March 2020

3. World Health Organization. Infection prevention and control of epidemic- and pandemic-prone acute respiratory infections in health care. Geneva: World Health Organization; 2014 URL:https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/112656/9789241507134_eng.pdf?sequence=1

4. Ong, S. W. X., Tan, Y. K., Chia, P. Y., Lee, T. H., Ng, O. T., Wong, M. S. Y., & Marimuthu, K. (2020). Air, surface environmental, and personal protective equipment contamination by severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) from a symptomatic patient. Jama. URL:https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762692

5. WHO. Modes of transmission of virus causing COVID-19: implications for IPC precaution recommendations.Scientific brief. 29 March 2020

6. CDC. How COVID-19 Spreads.URL:https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/how-covid-spreads.html.April 2,2020.

7. Lodder, W., & de Roda Husman, A. M. (2020). SARS-CoV-2 in wastewater: potential health risk, but also data source. The Lancet Gastroenterology & Hepatology. [online]. URL:https://www.thelancet.com/pdfs/journals/langas/PIIS2468-1253(20)30087-X.pdf

8. Zeng, L., Xia, S., Yuan, W., Yan, K., Xiao, F., Shao, J., & Zhou, W. (2020). Neonatal early-onset infection with SARS-CoV-2 in 33 neonates born to mothers with COVID-19 in Wuhan, China. JAMA pediatrics.[online] March 26, 2020. E1-3.URL:https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2763787

9. WHO. Coronavirus disease (COVID-19) advice for the public: Myth busters.URL:

https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/myth-busters.2020.

10. Niud, Y., & Xu, F. (2020). Deciphering the power of isolation in controlling COVID-19 outbreaks. The Lancet Global Health8(4), e452-e453.

11. Zou, L., Ruan, F., Huang, M., Liang, L., Huang, H., Hong, Z., ... & Guo, Q. (2020). SARS-CoV-2 viral load in upper respiratory specimens of infected patients. New England Journal of Medicine382(12), 1177-1179.

12. Kampf, G., Todt, D., Pfaender, S., & Steinmann, E. (2020). Persistence of coronaviruses on inanimate surfaces and its inactivation with biocidal agents. Journal of Hospital Infection. [online] 2020;104(3):246-251.URL:https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/32035997

13. van Doremalen, N., Bushmaker, T., Morris, D. H., Holbrook, M. G., Gamble, A., Williamson, B. N., ... & Lloyd-Smith, J. O. (2020). Aerosol and surface stability of SARS-CoV-2 as compared with SARS-CoV-1. New England Journal of Medicine. [online].URL:https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2004973

14. WHO.Infection Prevention and Control for the safe management of a dead body in the context of COVID-19.Interim guidance.24 March 2020.